Temerrüt olasılığı (PD) ve beklenen kayıp: bir müşteride ne kadar risk aldığınızı nasıl tahmin edersiniz

Özetle: temerrüt olasılığı (PD), bir karşı tarafın bir yıl içinde temerrüde düşme olasılığıdır; bu, bankaların sermaye yeterliliğine dair 575/2013 sayılı AB Tüzüğü'ndeki tanımdır. Tek başına, veresiye satış yapan bir şirkete çok şey söylemez; beklenen kayıp formülünün içinde işe yarar: PD × LGD × EAD, yani temerrüt olasılığı × temerrütte kaybedilecek pay × riske atılan tutar. Bu formülle farklı müşterileri karşılaştırabilir ve bir teminatın ya da peşinatın nerede daha fazla getirdiğini anlayabilirsiniz.

Temerrüt olasılığı nedir?

575/2013 sayılı (AB) Tüzük, yani CRR, 4. maddenin 54. bendinde temerrüt olasılığını «bir karşı tarafın bir yıl içinde temerrüde düşme olasılığı» olarak tanımlar. Bankaların her kredilendirdiği müşteri için tahmin ettiği sayı budur ve ticari skorlar bunu sınıflara ya da puanlara çevirir.

%2'lik bir PD şu anlama gelir: aynı risk profiline sahip yüz şirketten, sonraki on iki ay içinde yaklaşık ikisinin temerrüde düşmesi beklenir. Hangi ikisi olduğunu söylemez. Bu yüzden PD, birçok müşteri için koşul ve fiyat belirlemeye yarar ve her zaman tek bir vakanın yargısıyla birlikte değerlendirilmelidir.

«Temerrüt» neyi ifade eder?

Kelime iflasla eş anlamlı gibi görünür, ama değildir. Bankalar için 1 Ocak 2021'den itibaren Avrupa'nın yeni temerrüt tanımı uygulanır (CRR madde 178, EBA kılavuzları ve Komisyon'un 2018 tarihli delegated regulation'ı). Banca d'Italia'ya göre bir borçlu, en az iki koşuldan birinin gerçekleşmesi halinde temerrüttedir:

1. önemli gecikme: mutlak bir eşiği, bireysel riskler için 100 €, diğerleri için 500 € toplam olarak aşan vadesi geçmiş bir tutar ve bankaya karşı toplam maruziyetin %1'lik göreli bir eşik, bu durum 90 günden fazla ardışık sürerse (bazı durumlarda, örneğin kamu idareleri için 180 gün);
2. olası temerrüt: banka, borçlunun teminatları paraya çevirmeden tamamını ödemesinin olası olmadığını değerlendirir.

Banca d'Italia ayrıca vadesi geçmiş tutarların artık diğer kredi hatlarındaki kullanılabilir limitlerle mahsup edilemeyeceğini belirtir. Sizin için sonucu: bir müşteri, ortada hiçbir iflas süreci yokken bankası açısından temerrüde düşebilir ve o andan itibaren kredi bulmakta zorlanır. Tedarikçilere gecikmelerin sonradan sıklıkla artmasının nedenlerinden biri de budur.

Beklenen kayıp nasıl hesaplanır?

CRR'nin 158. maddesi beklenen kaybı PD × LGD olarak hesaplar ve sonra bunu maruziyetin değeriyle çarpar. Ticari bir alacağa uygulandığında formülün üç bileşeni vardır:

Kısaltma	Anlamı	Nereden alınır
PD	Müşterinin bir yıl içinde temerrüde düşme olasılığı	Müşterinin skorundan veya rating sınıfından; tedarikçi bunu yayımladığında
LGD	Loss given default: temerrüt gerçekleşirse kaybettiğiniz alacak payı	Kendi deneyiminizden: teminatsız adi alacaklar az geri alınır; teminat, mülkiyet saklı tutma veya sigorta ile daha az kayıp olur
EAD	Exposure at default: temerrüt anında müşterinin size borcu	En yüksek maruziyetinizden: açık faturalar artı devam eden teslimatlar

Beklenen kayıp = PD × LGD × EAD.

İki müşteriyle bir örnek

Hipotetik örnek, hesabı göstermek için seçilmiş rakamlarla:

	Müşteri A	Müşteri B
Tahmini PD	1%	6%
LGD (teminatsız kredi)	80%	80%
En yüksek maruziyet (EAD)	60.000 €	15.000 €
Beklenen kayıp	480 €	720 €

Müşteri B, A'nın dörtte birini satın alıyor ama beklenen kaybı daha yüksek. B üzerindeki marjınız yılda 1.000 € ise, neredeyse dörtte üçü riske gider. Şimdi B'den %50 peşinat istediğinizi düşünün: maruziyet 7.500 €'ya, beklenen kayıp 360 €'ya düşer. Hesaplama, bir ödeme koşulunun nerede bir indirimden daha fazla değer kattığını gösterir.

Neden beklenen kayıp yetmez?

Beklenen kayıp bir ortalamadır. Yüz küçük müşteri üzerinde ortalama işe yarar; ama cironun üçte birine değer bir müşteride işe yaramaz, çünkü o temerrüde düşerse 480 € değil, geri alınamayan paya düşen tüm maruziyeti kaybedersiniz. Bu yüzden hesabın yanında iki kural gerekir:

• müşteri başına tavan: PD ne olursa olsun asla aşmayacağınız bir maruziyet sınırı; bu konu kredi limiti rehberinde anlatılıyor;
• yoğunlaşma kontrolü: alacaklarınızın ne kadarının ilk üç müşteriye bağlı olduğu.

Bir rating sınıfından PD'ye nasıl geçilir?

Yalnızca sınıfı hesaplayanın eşleştirme tablosuyla. Bazı tedarikçiler bunu yayımlar, bazıları gizli tutar. Sizde yoksa, uydurmayın: sınıfı müşterileri en riskliden en az riskliye sıralamak için kullanın ve her kademe için farklı koşullar uygulayın. Bir KOBİ için bu düzenli sıralama, modelin zaten en yararlı kısmıdır. Farklı operatörlerin puanlarının nasıl okunacağını şirket kredi skoru rehberi açıklar.

Yarından itibaren ne yapabilirsiniz

1. Kendi belirlediğiniz bir eşiğin üzerinde maruziyeti olan müşterilerin listesini çıkarın.
2. Her biri için rating sınıfını ve tahmini kredi limitini kontrol edin.
3. En yüksek maruziyetinizi ve temkinli bir LGD'yi hesaplayın, örneğin teminatsız alacaklar için %80.
4. Beklenen kayba göre sıralayın ve en üstten başlayın: orada bir peşinat, daha kısa bir vade veya bir teminat daha fazla değer katar.

Listenin başındaki müşteriler için 99€'luk Soruşturma raporu, bilanço, üzerine kayıtlı gayrimenkuller, şirket ilişkileri ve durum, ortaklar, yöneticiler veya bilanço değiştiğinde haftalık olarak sizi uyaran 12 aylık Sentinella'yı ekler.

Kaynaklar

• FMA (Avusturya gözetim otoritesi), sözlük: Probability of Default, CRR madde 4(1)(54)'e atıf (11/11/2026 tarihinde erişildi)
• 575/2013 sayılı (AB) Tüzük (CRR), madde 4, 158 ve 178 (EUR-Lex)
• Banca d'Italia, Yeni temerrüt tanımının yürürlüğe girmesi (11/11/2026 tarihinde erişildi)
• Banca d'Italia, Yeni temerrüt tanımı hakkında Soru-Cevap (11/11/2026 tarihinde erişildi)