Prawdopodobieństwo default (PD) i strata oczekiwana: jak oszacować ryzyko przy kliencie

W skrócie: prawdopodobieństwo default (PD) to prawdopodobieństwo, że kontrahent wpadnie w default w ciągu roku. Taka jest definicja z rozporządzenia UE 575/2013 dotyczącego wymogów dla banków. Samo w sobie niewiele mówi firmie sprzedającej na kredyt; staje się użyteczne w ramach wzoru na stratę oczekiwaną, PD × LGD × EAD, czyli prawdopodobieństwo default × część, którą byś stracił, × zsumowana ekspozycja. Dzięki temu wzorowi możesz porównywać różnych klientów i sprawdzić, gdzie gwarancja lub zaliczka przynoszą najwięcej.

Czym jest prawdopodobieństwo default?

Rozporządzenie (UE) 575/2013, tzw. CRR, w art. 4 pkt 54 definiuje prawdopodobieństwo default jako «prawdopodobieństwo default kontrahenta w ciągu roku». To liczba, którą banki szacują dla każdego kredytowanego klienta i którą komercyjne score'y przekładają na klasy lub punkty.

PD na poziomie 2% oznacza to: wśród stu firm o tym samym profilu ryzyka oczekuje się, że w ciągu następnych dwunastu miesięcy około dwóch wpadnie w default. Nie wskazuje, które dwie. Dlatego PD służy do ustalania warunków i cen dla wielu klientów i zawsze musi być uzupełniona oceną konkretnego przypadku.

Co liczy się jako «default»?

Słowo brzmi jak synonim upadłości, ale nim nie jest. Dla banków od 1 stycznia 2021 r. obowiązuje nowa definicja europejska (art. 178 CRR, wytyczne EBA (Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego) oraz rozporządzenie delegowane Komisji z 2018 r.). Według Banca d'Italia dłużnik jest w default, jeśli zachodzi co najmniej jeden z dwóch warunków:

1. istotna zaległość: przeterminowana kwota przekracza łącznie próg bezwzględny, 100 € w przypadku ekspozycji detalicznych i 500 € w pozostałych, oraz próg względny, 1% całkowitej ekspozycji wobec banku, przez ponad 90 kolejnych dni (w niektórych przypadkach, jak w administracji publicznej, 180 dni);
2. prawdopodobny brak spłaty: bank uznaje, że dłużnik prawdopodobnie nie spłaci w całości bez egzekucji zabezpieczeń.

Banca d'Italia precyzuje także, że przeterminowanej kwoty nie kompensuje się już z dostępnymi limitami na innych liniach kredytowych. Dla ciebie wynika z tego: klient może wpaść w default dla swojego banku bez żadnej trwającej upadłości, i od tego momentu uzyskuje kredyt z większym trudem. To jeden z powodów, dla których opóźnienia wobec dostawców często rosną później.

Jak oblicza się stratę oczekiwaną?

CRR w art. 158 liczy stratę oczekiwaną jako PD × LGD, a następnie mnoży ją przez wartość ekspozycji. Zastosowany do należności handlowej, wzór ma trzy składniki:

Skrót	Co oznacza	Skąd go wziąć
PD	Prawdopodobieństwo, że klient wpadnie w default w ciągu roku	Z score'u lub klasy ratingu klienta, gdy dostawca publikuje tę korespondencję
LGD	Loss given default: część należności, którą tracisz w razie default	Z twojego doświadczenia: należności bez zabezpieczeń odzyskuje się w niewielkiej części; przy zabezpieczeniach, zastrzeżeniu własności lub ubezpieczeniu strata jest mniejsza
EAD	Exposure at default: ile klient jest ci winien w momencie default	Z twojej maksymalnej ekspozycji: otwarte faktury plus dostawy w toku

Strata oczekiwana = PD × LGD × EAD.

Przykład z dwoma klientami

Przykład poglądowy, z liczbami dobranymi tak, by pokazać obliczenie:

	Klient A	Klient B
Szacowane PD	1%	6%
LGD (kredyt bez zabezpieczeń)	80%	80%
Maksymalna ekspozycja (EAD)	60 000 €	15 000 €
Strata oczekiwana	480 €	720 €

Klient B kupuje czwartą część tego, co A, ale ma wyższą stratę oczekiwaną. Jeśli twój margin na B wynosi 1 000 € rocznie, prawie trzy czwarte z niego idzie na ryzyko. Teraz wyobraź sobie, że żądasz od B zaliczki 50%: ekspozycja spada do 7 500 €, a strata oczekiwana do 360 €. Obliczenie pokazuje, gdzie warunek płatności jest warty więcej niż rabat.

Dlaczego sama strata oczekiwana nie wystarcza?

Strata oczekiwana to średnia. Przy stu małych klientach średnia działa; przy kliencie, który stanowi jedną trzecią twojego obrotu, już nie, bo jeśli wpadnie w default, nie stracisz 480 €, lecz całą ekspozycję w części nieodzyskanej. Dlatego obok obliczenia potrzebne są dwie zasady:

• limit na klienta, czyli granica ekspozycji, której nigdy nie przekraczasz, niezależnie od PD: o tym mówi przewodnik o limicie kredytowym;
• kontrola koncentracji: jaka część twoich należności zależy od trzech pierwszych klientów.

Jak przejść od klasy ratingu do PD?

Tylko za pomocą tabeli odpowiedniości podmiotu, który obliczył klasę. Niektórzy dostawcy ją publikują, inni zachowują w tajemnicy. Jeśli jej nie masz, nie wymyślaj jej: użyj klasy, by uporządkować klientów od najbardziej ryzykownego do najmniej ryzykownego, i stosuj różne warunki dla poszczególnych kategorii. Dla MŚP taka uporządkowana skala to już najbardziej przydatna część modelu. Jak czytać wyniki różnych operatorów, wyjaśnia przewodnik o credit score firmy.

Co możesz zrobić od jutra

1. Sporządź listę klientów z ekspozycją powyżej progu, który sam ustalisz.
2. Dla każdego sprawdź klasę ratingu i szacowane fido.
3. Oblicz swoją maksymalną ekspozycję i ostrożną LGD, na przykład 80% dla należności bez zabezpieczeń.
4. Posortuj według straty oczekiwanej i zacznij od góry listy: tam zaliczka, krótszy termin lub gwarancja przynoszą najwięcej.

Dla klientów na szczycie listy raport Istruttoria za 99 € dodaje bilans, nieruchomości na firmę, powiązania kapitałowe oraz 12 miesięcy Sentinella, która informuje cię co tydzień, czy zmieniły się stan, wspólnicy, członkowie zarządu lub bilans.

Źródła

• FMA (austriacki organ nadzoru), glossario: Probability of Default, z odniesieniem do art. 4(1)(54) CRR (dostęp 11.11.2026)
• Rozporządzenie (UE) 575/2013 (CRR), art. 4, 158 i 178 (EUR-Lex)
• Banca d'Italia, Entrata in vigore della nuova definizione di default (dostęp 11.11.2026)
• Banca d'Italia, Q&A sulla nuova definizione di default (dostęp 11.11.2026)